महाराष्ट्राची स्वतःची नवरात्री परंपरा

महाराष्ट्राची पारंपरिक नवरात्र: गोंधळ, भोंडला आणि 'दुर्गा दौड'चा गौरवशाली इतिहास!

गरबा नव्हे, 'ही' आहे महाराष्ट्राची अस्सल नवरात्री परंपरा; जाणून घ्या दुर्गा दौडबद्दल विशेष माहिती!

नमस्कार वाचकहो! नवरात्र म्हटलं की आज आपल्या डोळ्यांसमोर येतो तो गुजरातचा गरबा आणि दांडिया. पण तुम्हाला माहीत आहे का? आपल्या महाराष्ट्राला नवरात्रोत्सवाचा स्वतःचा एक अत्यंत समृद्ध, प्राचीन आणि वीरश्रीने भरलेला सांस्कृतिक वारसा आहे. महाराष्ट्रातील नवरात्र हे केवळ आदिशक्तीची पूजा करण्यापुरते मर्यादित नाही, तर ते छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या शौर्याचे आणि महाराष्ट्राच्या लोकसंस्कृतीचे प्रतीक आहे.

आजच्या या लेखात आपण महाराष्ट्राची स्वतःची नवरात्री परंपरा कोणती आहे आणि आधुनिक काळात तरुणाईला राष्ट्रभक्तीची प्रेरणा देणारी 'दुर्गा दौड' (Durga Daud) नेमकी काय आहे, याबद्दल सविस्तर माहिती जाणून घेणार आहोत.

---

१. महाराष्ट्राची अस्सल पारंपरिक नवरात्र रूपे

महाराष्ट्रात शारदीय नवरात्र अतिशय भक्तीभावाने साजरी केली जाते. महाराष्ट्राच्या परंपरेचे मुख्य आधारस्तंभ खालीलप्रमाणे आहेत:

• भोंडला किंवा हादगा (विदर्भात भुलाबाई): नवरात्रीच्या नऊ दिवसांत विशेषतः मुली आणि महिला एकत्र येतात. अंगणात रांगोळीने हत्तीची प्रतिमा काढली जाते (हत्ती हे समृद्धीचे प्रतीक मानले जाते) आणि त्याभोवती फेर धरून पारंपरिक गाणी गायली जातात. "ऐलमा पैलमा गणेश देवा..." सारखी गाणी म्हणत हा खेळ रंगतो. या खेळाचे सर्वात मोठे आकर्षण म्हणजे 'खिरापत' (प्रसाद), नऊ दिवस रोज वेगवेगळ्या प्रकारचा प्रसाद बनवला जातो आणि तो ओळखण्याचे कोडे मुलींना घालावे लागते.
• गोंधळ आणि जागरण: महाराष्ट्रात कुलदेवीच्या सन्मानार्थ नवरात्रीत 'गोंधळ' घालण्याची प्राचीन परंपरा आहे. संबळ आणि तुणतुण्याच्या तालावर गोंधळी बांधव देवीची शौर्यगाथा आणि महात्म्य गातात. कोणत्याही शुभकार्याआधी किंवा नवरात्रात देवीचा गोंधळ घालणे हे महाराष्ट्राचे प्रमुख सांस्कृतिक वैशिष्ट्य आहे.
• जोगावा: मातेच्या भक्तांद्वारे (जसे की अंबाबाई किंवा रेणुका मातेचे उपासक) 'जोगावा' मागितला जातो. आपल्यातील अहंकाराचा नाश करून देवी चरणी लीन होणे, हा या परंपरेमागचा आध्यात्मिक उद्देश आहे.

---

२. 'दुर्गा दौड' (Durga Daud) म्हणजे काय? आणि तिचा इतिहास

गेल्या काही दशकांमध्ये महाराष्ट्राच्या नवरात्रोत्सवात 'श्री दुर्गामाता दौड' हा एक अत्यंत लोकप्रिय आणि ऊर्जेने भरलेला उपक्रम बनला आहे. महाराष्ट्रातील तरुण-तरुणी पहाटेच्या वेळी हातात भगवा झेंडा घेऊन, शिवरायांचा जयघोष करत धावताना दिसतात, यालाच 'दुर्गा दौड' म्हणतात. 

दौडीचा इतिहास आणि सुरुवात:

दुर्गामाता दौडीची सुरुवात १९८५ मध्ये सांगली शहरातून श्री शिवप्रतिष्ठान हिंदुस्थानचे संस्थापक संभाजीराव भिडे गुरुजी यांनी केली होती. आज ही दौड केवळ सांगलीपुरती मर्यादित न राहता संपूर्ण महाराष्ट्र, तसेच कर्नाटक (बेळगाव), गोवा आणि मध्य प्रदेशातील शेकडो शहरांमध्ये पसरली आहे.

ऐतिहासिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व:

असे मानले जाते की, जेव्हा छत्रपती शिवाजी महाराज राजमाता जिजाऊंच्या पोटी होते, तेव्हा जिजाऊ साहेबांनी देशाच्या आणि धर्माच्या रक्षणासाठी अखंड नऊ दिवस आई तुळजाभवानीचा जागर केला होता. शिवरायांनीही आपल्या मावळ्यांमध्ये शौर्य आणि ऊर्जा टिकवून ठेवण्यासाठी शक्तीची उपासना केली होती. तीच राष्ट्रभक्तीची आणि पराक्रमाची भावना आजच्या पिढीमध्ये निर्माण करणे हा या दौडीचा मुख्य उद्देश आहे.

---

३. दुर्गा दौड कशी साजरी केली जाते?

• भल्या पहाटे सुरुवात: नवरात्रीच्या नऊ दिवसांत रोज भल्या पहाटे (सकाळी ५ वाजता) सर्व शिवभक्त आणि धारकरी एका नियोजित ठिकाणी एकत्र येतात.
• भगवा ध्वज आणि जयघोष: हातात भगवा झेंडा घेऊन छत्रपती शिवाजी महाराज, छत्रपती संभाजी महाराज आणि आई भवानीचा जयघोष केला जातो. बाजीप्रभू देशपांडे, तानाजी मालुसरे, मुरारबाजी अशा महान मावळ्यांच्या शौर्यगाथा आणि पद्ये म्हणत तरुण शहराच्या प्रमुख मार्गांवरून धावतात.
• भव्य स्वागत: दौड ज्या मार्गावरून जाते, तिथे स्थानिक महिला रस्त्यांवर सुंदर रांगोळ्या काढतात, फुलांची उधळण करतात आणि धावणाऱ्या शिवभक्तांची आरती ओवाळून त्यांचे जंगी स्वागत करतात.
• शस्त्रपूजन आणि सांगता: दसऱ्याच्या दिवशी (विजयादशमीला) या दौडीची सांगता पारंपरिक शस्त्रपूजन आणि देवीच्या महाआरतीने होते.

गुजरातचा गरबा जितका नयनरम्य आणि आनंददायी आहे, तितकीच महाराष्ट्राची भोंडला, गोंधळ आणि दुर्गा दौड ही परंपरा मनाला ऊर्जा आणि शरीराला स्फूर्ती देणारी आहे. आजच्या बदलत्या काळात आपल्या महाराष्ट्राच्या या अस्सल आणि गौरवशाली परंपरांची माहिती पुढील पिढीला असणे खूप गरजेचे आहे.

यंदाच्या नवरात्रीत गरब्याचा आनंद घेतानाच, आपल्या मातीतील या शौर्य आणि संस्कृतीच्या परंपरेचेही पाईक होऊया!

तुम्हाला ही माहिती कशी वाटली? तुमच्या भागात नवरात्र कशी साजरी केली जाते, हे आम्हाला खाली Comment करून नक्की सांगा. तसेच हा लेख तुमच्या मित्र-मैत्रिणींसोबत नक्की Share करा!

जय भवानी, जय शिवाजी!

---